सनातन ज्ञान
हिंदू धर्म · ज्ञान संसार
🔍 खोजेंनित्य कर्मचार वेदवेद18 महापुराण + 18 उपपुराणपुराणउपनिषद24 अवतारऋषि-मुनि ज्ञानकोशदेव-देवी ज्ञानकोशश्रीराम कथाश्रीकृष्ण कथाचार धामज्योतिर्लिंग52 शक्तिपीठशास्त्र पुस्तकालयग्रंथ संसारइतिहासमंत्रमंत्र एवं स्तुतियाँपाठ — सुंदरकांड आदिश्रवणपूजा विधिपर्व-त्योहार16 संस्कारपरंपराअखाड़े व सम्प्रदायपवित्र नदियाँपवित्र वृक्षगोत्र-प्रवरसमाधान (100 प्रश्नोत्तर)सनातन संवाद🔍 खोजेंनित्य कर्मचार वेदवेद18 महापुराण + 18 उपपुराणपुराणउपनिषद24 अवतारऋषि-मुनि ज्ञानकोशदेव-देवी ज्ञानकोशश्रीराम कथाश्रीकृष्ण कथाचार धामज्योतिर्लिंग52 शक्तिपीठशास्त्र पुस्तकालयग्रंथ संसारइतिहासमंत्रमंत्र एवं स्तुतियाँपाठ — सुंदरकांड आदिश्रवणपूजा विधिपर्व-त्योहार16 संस्कारपरंपराअखाड़े व सम्प्रदायपवित्र नदियाँपवित्र वृक्षगोत्र-प्रवरसमाधान (100 प्रश्नोत्तर)सनातन संवाद
मंत्र एवं स्तुतियाँ

शिव गायत्री

शिव · गायत्री मंत्र

उपनिषद् स्रोतशिवगायत्री मंत्र

ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥

📖 भावार्थ

हम परम पुरुष महादेव को जानें, उनका ध्यान करें और भगवान रुद्र हमारी बुद्धि को सत्य की ओर प्रेरित करें।

📜 स्रोत

महानारायण उपनिषद् (तैत्तिरीय आरण्यक) परंपरा

🪔 पाठ-पूर्व ध्यान रखने योग्य बातें

  • स्वच्छ स्थान और स्वच्छ शरीर — यथासंभव स्नान के पश्चात पाठ करें।
  • शांत मन — कुछ क्षण गहरी श्वास लेकर मन स्थिर करें।
  • श्रद्धा और सम्मान — शब्दों को धीरे, स्पष्ट और भावपूर्वक बोलें।
  • अर्थ समझकर पाठ करना अधिक फलदायी माना गया है — भावार्थ अवश्य पढ़ें।

कौन पढ़ सकता है?

यह पाठ श्रद्धा रखने वाला कोई भी व्यक्ति कर सकता है — स्वच्छता, शांत मन और सम्मानपूर्ण उच्चारण ही मुख्य नियम हैं। विशेष साधना-विधियाँ (बीजमंत्र, दीक्षा, अनुष्ठान) योग्य गुरु-परंपरा से सीखें।

🔗 संबंधित मंत्र-स्तुतियाँ

🪔 महत्त्व व परिचय

गायत्री-शैली की रचनाओं में देवता के स्वरूप का ध्यान करते हुए शुभ-प्रेरणा माँगी जाती है। शिव गायत्री उपनिषद्-परंपरा से जुड़ी मानी जाने वाली रचना है, जिसमें भगवान शिव के महादेव-स्वरूप का ध्यान कर स्थिरता, वैराग्य और सद्बुद्धि की प्रार्थना की जाती है।

🕰️ कब और कैसे

इस परंपरा के अनुसार गायत्री-प्रकार के मंत्रों का जप प्रातःकाल, स्नान के पश्चात, शांत मन से किया जाता है। सोमवार व महाशिवरात्रि पर इसका विशेष महत्त्व माना जाता है।

🙏 आध्यात्मिक भाव

इसका भाव है ध्यान द्वारा वैराग्य-भाव जगाना — शिवजी के तपस्वी स्वरूप का ध्यान कर मन में संयम और स्थिरता लाना।

प्रश्नोत्तर

शिव गायत्री और पंचाक्षर मंत्र में क्या अंतर है?

पंचाक्षर मंत्र संक्षिप्त नमस्कार-मंत्र है, गायत्री ध्यान-प्रधान विस्तृत प्रार्थना है — दोनों अलग रचनाएँ हैं।

क्या इसका जप कोई भी कर सकता है?

हाँ, श्रद्धा रखने वाला कोई भी व्यक्ति सम्मानपूर्वक जप कर सकता है।

जप की उचित संख्या क्या है?

यह व्यक्तिगत सुविधा पर निर्भर है, कोई बाध्यता नहीं।

🔗 संबंधित पृष्ठ