सनातन ज्ञान
हिंदू धर्म · ज्ञान संसार
🔍 खोजेंनित्य कर्मचार वेदवेद18 महापुराण + 18 उपपुराणपुराणउपनिषद24 अवतारऋषि-मुनि ज्ञानकोशदेव-देवी ज्ञानकोशश्रीराम कथाश्रीकृष्ण कथाचार धामज्योतिर्लिंग52 शक्तिपीठशास्त्र पुस्तकालयग्रंथ संसारइतिहासमंत्रमंत्र एवं स्तुतियाँपाठ — सुंदरकांड आदिश्रवणपूजा विधिपर्व-त्योहार16 संस्कारपरंपराअखाड़े व सम्प्रदायपवित्र नदियाँपवित्र वृक्षगोत्र-प्रवरसमाधान (100 प्रश्नोत्तर)सनातन संवाद🔍 खोजेंनित्य कर्मचार वेदवेद18 महापुराण + 18 उपपुराणपुराणउपनिषद24 अवतारऋषि-मुनि ज्ञानकोशदेव-देवी ज्ञानकोशश्रीराम कथाश्रीकृष्ण कथाचार धामज्योतिर्लिंग52 शक्तिपीठशास्त्र पुस्तकालयग्रंथ संसारइतिहासमंत्रमंत्र एवं स्तुतियाँपाठ — सुंदरकांड आदिश्रवणपूजा विधिपर्व-त्योहार16 संस्कारपरंपराअखाड़े व सम्प्रदायपवित्र नदियाँपवित्र वृक्षगोत्र-प्रवरसमाधान (100 प्रश्नोत्तर)सनातन संवाद
मंत्र एवं स्तुतियाँ

दशावतार स्तोत्र

विष्णु · स्तोत्र

आचार्य-रचित स्तोत्रविष्णुस्तोत्र

नमोऽस्तु नारायणमन्दिराय नमोऽस्तु हारायणकन्धराय । नमोऽस्तु पारायणचर्चिताय नमोऽस्तु नारायण् तेऽर्चिताय ॥ १॥ नमोऽस्तु मत्स्याय लयाब्धिगाय नमोऽस्तु कूर्माय पयोब्धिगाय । नमो वराहाय धराधराय नमो नृसिंहाय परात्पराय ॥ २॥ नमोऽस्तु शक्राश्रयवामनाय नमोऽस्तु विप्रोत्सवभार्गवाय । नमोऽस्तु सीताहितराघवाय नमोऽस्तु पार्थस्तुतयादवाय ॥ ३॥ नमोऽस्तु बुद्धाय विमोहकाय नमोऽस्तु ते कल्किपयोदिताय । नमोऽस्तु पूर्णामितसद्गुणाय समस्तनाथाय हयाननाय ॥ ४॥ करस्थशङ्खोल्लसदक्षमालाप्रबोधमुद्राभयपुस्तकाय । नमोऽस्तु वक्त्रोद्गिरदागमाय निरस्त हेयाय हयाननाय ॥ ५॥ रमासमाकारचतुष्टयेन क्रमाच्चतुर्दिक्षु निषेविताय । नमोऽस्तु पार्श्वद्वयगद्विरूपश्रियाभिषिक्ताय हयाननाय ॥ ६॥ किरीटपट्टाङ्गदहारकाञ्चीसुरत्नपीतांबरनूपुराद्यैः । विराजिताङ्गाय नमोऽस्तु तुभ्यं सुरैः परीताय हयाननाय ॥ ७॥ विमुक्तवन्द्याय नमोऽस्तु विश्वग्विधूतविघ्नाय हयाननाय । नमोऽस्तु शिष्टेष्टद वादिराजकृताष्टकाभिष्टुतचेष्टिताय ॥ ८॥ नमोऽस्तु शिष्टेष्टद वादिराजकृताष्टकाभिष्टुतचेष्टिताय । दसावतारैस्त्रिदसार्थदाय निशेशबिंबस्थ हयाननाय ॥ ९॥ ॥ इति वादिराजपूज्यचरणविरचितं दशावतारस्तोत्रं संपूर्णम् ॥

📖 भावार्थ

कवि जयदेव-परंपरा (गीतगोविन्द) में प्रसिद्ध, भगवान के दस अवतारों की स्तुति

📜 स्रोत

मूल पाठ स्रोत: संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org), CC BY-SA 4.0 — पाठ अपरिवर्तित लिया गया

🪔 पाठ-पूर्व ध्यान रखने योग्य बातें

  • स्वच्छ स्थान और स्वच्छ शरीर — यथासंभव स्नान के पश्चात पाठ करें।
  • शांत मन — कुछ क्षण गहरी श्वास लेकर मन स्थिर करें।
  • श्रद्धा और सम्मान — शब्दों को धीरे, स्पष्ट और भावपूर्वक बोलें।
  • अर्थ समझकर पाठ करना अधिक फलदायी माना गया है — भावार्थ अवश्य पढ़ें।

कौन पढ़ सकता है?

यह पाठ श्रद्धा रखने वाला कोई भी व्यक्ति कर सकता है — स्वच्छता, शांत मन और सम्मानपूर्ण उच्चारण ही मुख्य नियम हैं। विशेष साधना-विधियाँ (बीजमंत्र, दीक्षा, अनुष्ठान) योग्य गुरु-परंपरा से सीखें।

🔗 संबंधित मंत्र-स्तुतियाँ

🪔 महत्त्व व परिचय

दशावतार स्तोत्र विष्णुजी के दस प्रमुख अवतारों (मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध/बलराम, कल्कि) की स्तुति करने वाली आचार्य-रचित रचना है, जिसे परंपरा में जयदेव कवि से जोड़ा जाता है (गीतगोविंद के दशावतार-स्तोत्र की परंपरा)। यह रचना विष्णुजी के पालन-धर्म को विभिन्न युगों में विभिन्न रूपों में प्रकट होने के भाव को काव्यात्मक ढंग से प्रस्तुत करती है।

🕰️ कब और कैसे

इस परंपरा के अनुसार दशावतार स्तोत्र प्रातः पूजा में या विष्णु-संबंधी पर्वों पर श्रद्धापूर्वक पढ़ा जाता है। प्रत्येक अवतार का स्मरण करते हुए पढ़ना इसे विशेष रूप से भावपूर्ण बनाता है।

🙏 आध्यात्मिक भाव

इसका भाव है समय-समय पर धर्म की रक्षा का स्मरण — विभिन्न अवतारों की कथा से यह सीख कि परमात्मा हर युग की आवश्यकता के अनुसार सहायता के लिए प्रकट होते हैं।

प्रश्नोत्तर

दशावतार स्तोत्र किसने रचा?

परंपरा में इसे कवि जयदेव की गीतगोविंद-परंपरा से जोड़ा जाता है।

दस अवतारों की सूची में मतभेद क्यों है?

कुछ परंपराएँ नौवें अवतार के रूप में बुद्ध गिनती हैं, कुछ बलराम — दोनों धाराएँ अपनी-अपनी परंपरा में मान्य हैं।

क्या 24 अवतारों की सूची भी है?

हाँ, श्रीमद्भागवत-परंपरा में विस्तृत 24-अवतार सूची भी मिलती है, विवरण के लिए विष्णु-अवतार खंड देखें।

🔗 संबंधित पृष्ठ